06 — Tìm một vị trí có đòn bẩy (tr. 61–73)
PHẦN I · Xây dựng sự thịnh vượng — trụ cột #3 (chương dài & quan trọng nhất): Leverage
Thời đại của đòn bẩy
Chúng ta đang sống trong thời đại có vô số cơ hội đòn bẩy, và phần thưởng kinh tế cho những người thật sự ham muốn tìm hiểu tri thức chưa bao giờ lớn đến vậy. Theo đuổi sự tò mò tri thức chân chính sẽ tạo dựng nền tảng tốt hơn cho sự nghiệp của bạn thay vì chạy theo bất cứ thứ gì đang kiếm ra tiền ngay lúc này.
Kiến thức chỉ bạn hoặc chỉ một nhóm nhỏ người biết sẽ xuất phát từ đam mê và sở thích của bạn, thật kỳ lạ. Nếu bạn có các sở thích xoay quanh sự tò mò về tri thức, bạn sẽ dễ dàng phát triển những đam mê đó.
Tweet: “Nếu một thứ giúp bạn giải trí ngay lúc này nhưng lại làm bạn chán ngấy vào lúc khác, thì đó chỉ là một sự phân tâm. Hãy tiếp tục tìm kiếm.”
Làm mọi thứ vì chính giá trị của chúng
Naval chỉ muốn làm mọi thứ vì chính giá trị của chúng — một định nghĩa mang tính nghệ thuật. Cho dù đó là kinh doanh, tập luyện thể thao, tình yêu, tình bạn — ý nghĩa của cuộc sống là làm mọi thứ vì giá trị mà chúng đem lại. Thú vị là, khi bạn làm mọi thứ vì chính giá trị đích thực, bạn sẽ tạo ra tác phẩm xuất sắc nhất. Ngay cả khi chỉ đang cố gắng kiếm tiền, bạn thực sự sẽ là người thành công nhất.
Nghịch lý: Năm Naval tạo ra nhiều tài sản nhất cho bản thân thực ra lại là năm ông làm việc ít chăm chỉ nhất và ít quan tâm nhất đến tương lai. Ông chỉ làm những điều mình cảm thấy thích. Ông nói với mọi người: “Tôi đã nghỉ hưu, tôi không làm việc nữa.” Sau đó ông đầu tư thời gian vào những dự án có giá trị cao nhất tại thời điểm đó. Bằng cách làm mọi thứ vì chính giá trị của chúng, ông đã làm chúng một cách xuất sắc nhất.
Bạn càng ít mong muốn điều gì, càng ít nghĩ về nó, càng ít ám ảnh về nó, thì bạn càng làm điều đó một cách tự nhiên hơn. Bạn sẽ càng làm điều đó giỏi hơn. Những người xung quanh sẽ thấy chất lượng công việc của bạn cao hơn.
Sở hữu kỹ năng xã hội chưa biết cách dạy
Bạn nên sở hữu những kỹ năng mà xã hội hiện tại chưa biết cách đào tạo cho người khác làm. Nếu xã hội có thể đào tạo những kỹ năng đó cho người khác, họ sẽ thay thế bạn. Nếu họ có thể thay thế bạn, họ không phải trả lương cao cho bạn.
Tweet: “Nếu họ có thể đào tạo bạn làm một việc, thì cuối cùng họ sẽ có thể đào tạo một chiếc máy tính làm điều đó.”
Bạn được xã hội khen thưởng khi mang đến những gì họ muốn mà không biết cách đạt được. Hãy nghĩ về sản phẩm hoặc dịch vụ mà xã hội cần nhưng chưa biết làm thế nào để có được. Bạn sẽ muốn trở thành người cung cấp và phân phối sản phẩm, dịch vụ đó trên quy mô lớn. Đó mới thực sự là thách thức trong việc kiếm tiền.
Chờ đến “thời” của mình + xây thương hiệu
Bạn đang chờ đợi đến “thời” của mình, đó là khi một ngành nghề/lĩnh vực mới xuất hiện trên thế giới, họ cần một bộ kỹ năng và bạn là người duy nhất có trình độ trong lĩnh vực đó. Khi ấy, bạn bắt đầu xây dựng thương hiệu của mình trên Twitter, YouTube, và bằng cách làm những việc không công. Bạn tạo dựng tên tuổi cho chính mình và buộc phải chấp nhận một số rủi ro đi kèm. Khi cơ hội đến, hãy khai thác đòn bẩy thật triệt để — tối đa nhất có thể.
BA PHÂN LOẠI TỔNG QUÁT CHO ĐÒN BẨY
1. Nhân công (Labor)
- Những người làm việc cho bạn. Hình thức đòn bẩy cũ kĩ nhất và thực sự không phải là hình thức tuyệt vời trong thời đại này.
- Naval cho rằng đây là hình thức đòn bẩy tệ nhất mà bạn có thể sử dụng. Quản lý người khác vô cùng phức tạp, đòi hỏi kỹ năng lãnh đạo cực kỳ xuất sắc. Ranh giới giữa việc bạn thoát khỏi một cuộc binh biến hay bị xâu xé bởi đám đông bạo loạn là rất mong manh.
2. Vốn (Capital / Tiền)
- Mỗi khi bạn đưa ra một quyết định, bạn sẽ nhân nó lên bằng tiền. Vốn là một dạng đòn bẩy phức tạp hơn, hiện đại hơn.
- Là hình thức người ta đã dùng để trở nên giàu có một cách đáng kinh ngạc trong thế kỷ trước → hình thức đòn bẩy thống trị ở thế kỷ vừa qua.
- Bạn thấy điều này khi tìm hiểu người giàu nhất: chủ ngân hàng, chính trị gia tham nhũng in tiền — những người luân chuyển tiền lớn. Nhìn các công ty hàng đầu (ngoài công ty công nghệ), vị trí giám đốc điều hành thực chất là công việc liên quan đến tài chính.
- Vốn có khả năng tăng trưởng quy mô cao. Nếu quản lý tốt, bạn có thể dễ dàng quản lý ngày càng nhiều vốn hơn, thay vì quản lý ngày càng nhiều nhân sự.
3. Sản phẩm không có chi phí sao chép cận biên (Code + Media) — hình thức MỚI & QUAN TRỌNG NHẤT
- Là hình thức dân chủ nhất: sách, phương tiện truyền thông, phim ảnh, và mã lập trình.
- Mã lập trình có lẽ là dạng đòn bẩy không cần sự cho phép. Tất cả những gì bạn cần là một chiếc máy tính — bạn không cần sự cho phép của bất kỳ ai.
Tweet: “Hãy quên đi mối tương quan giữa giàu và nghèo, lao động tri thức và lao động chân tay. Bây giờ là mối tương quan giữa CÓ đòn bẩy và KHÔNG có đòn bẩy.”
- Đây là hình thức đòn bẩy mới, chỉ mới được phát minh vài trăm năm qua. Bắt đầu với báo in, tăng tốc với phương tiện phát sóng, và giờ bùng nổ nhờ Internet và mã lập trình. Ngày nay bạn có thể nhân rộng nỗ lực của mình mà không cần đến sự tham gia và tiền bạc của người khác.
- (Chính cuốn sách này là một dạng đòn bẩy — thay vì Naval phải ngồi giảng cho từng người, cuốn sách tiếp cận hàng triệu người.)
- Đây là nơi mọi vận may & tỷ phú mới được tạo ra. Thế hệ trước: giàu nhờ vốn (các “Warren Buffett”). Thế hệ mới: giàu nhờ code hoặc media — Joe Rogan kiếm 50–100 triệu đô/năm từ podcast; PewDiePie; và Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Larry Page, Sergey Brin, Bill Gates, Steve Jobs (giàu dựa trên đòn bẩy mã lập trình).
Điều thú vị nhất: đòn bẩy mới KHÔNG cần cho phép
- Nhân công: ai đó phải đi theo bạn. Vốn: ai đó phải đưa tiền cho bạn.
- Lập trình, viết sách, thu podcast, viết Tweet, YouTube — KHÔNG cần sự cho phép của ai. Đó là lý do chúng rất bình đẳng.
- Ví dụ: mọi nhà phát triển phần mềm vĩ đại giờ đây đều có một đội quân người máy làm việc cho anh ta vào ban đêm khi đang ngủ — sau khi lập trình xong, chúng hoạt động chăm chỉ.
Kiếm tiền bằng TRÍ ÓC, không bằng THỜI GIAN
Tweet: “Bạn sẽ không bao giờ trở nên giàu có khi cho thuê thời gian của mình.”
- Bất cứ khi nào có thể, hãy tối ưu hóa sự tự do thay vì mức lương. Nếu bạn có tự do & tự chịu trách nhiệm cho kết quả (thay vì công sức bỏ ra) — đó chính là giấc mơ.
- Con người tiến hóa trong những xã hội không có đòn bẩy: nếu tôi bổ củi hoặc gánh nước cho bạn, tám giờ bỏ ra ≈ tám giờ kết quả. Giờ đây ta đã phát minh ra đòn bẩy (vốn, hợp tác, công nghệ, năng suất). Là người lao động, hãy tận dụng đòn bẩy tối đa để tạo sức ảnh hưởng mạnh mà không tốn nhiều thời gian/công sức.
- Người lao động có đòn bẩy có sản xuất vượt trội hơn người không có đòn bẩy theo hệ số một nghìn hoặc mười nghìn lần. Với họ, sự phán đoán quan trọng hơn nhiều so với thời gian hay mức độ chăm chỉ.
Tweet: “Hãy quên lập trình viên 10x đi. Lập trình viên 1000x thực sự tồn tại, chúng ta chỉ không hoàn toàn nhận thức được điều đó. Hãy xem @ID_AA_Carmack, @notch, Satoshi Nakamoto,…”
- Ví dụ: một kỹ sư phần mềm giỏi chỉ cần viết đúng một đoạn mã và tạo ra một ứng dụng phù hợp → tạo ra giá trị nửa tỷ đô cho công ty. Trong khi 10 kỹ sư làm chăm chỉ gấp mười lần nhưng chọn sai mô hình, sai sản phẩm, lập trình sai cách thì lãng phí thời gian. Đầu vào không tương ứng với đầu ra, đặc biệt với người dùng đòn bẩy.
Kiểm soát thời gian & tập trung vào bản chất
Điều bạn mong muốn là được kiểm soát thời gian của mình. Hãy làm ở một vị trí có đòn bẩy, nơi bạn kiểm soát thời gian và được đánh giá dựa trên kết quả.
- Nếu bạn làm điều gì đó đáng kinh ngạc để thúc đẩy kinh doanh, họ phải trả tiền cho bạn.
- Nếu bạn có kiến thức chuyên biệt + trách nhiệm + đòn bẩy, họ phải trả cho bạn những gì bạn xứng đáng.
- Bạn không đi họp để họp, không cố gây ấn tượng, không viết ra điều gì đó để ra vẻ đã làm việc. Tất cả những gì bạn nên quan tâm là bản chất của công việc đó.
- Khi tập trung vào công việc thực sự, bạn làm năng suất & hiệu quả hơn nhiều. Bạn làm khi tràn đầy năng lượng, không vật lộn lúc năng lượng thấp. Bạn sẽ lấy lại được thời gian của mình.
Tweet: “Một tuần làm việc bốn mươi giờ là di sản của thời kỳ cách mạng công nghiệp. Những người lao động tri thức hoạt động giống như các vận động viên — tập luyện và chạy nước rút, sau đó nghỉ ngơi và đánh giá lại.”
Đầu vào ↔ đầu ra không tương quan (chìa khoá làm giàu)
- Ví dụ môi giới bất động sản cao cấp: nếu bạn là môi giới hàng đầu, biết cách quảng bá & rao bán, bạn bán được biệt thự 5 triệu đô chỉ với một phần mười thời gian so với người phải vật lộn bán căn hộ 100.000 đô. → Nghề có đầu vào và đầu ra không tương quan với nhau.
- Yếu tố sáng tạo trong nghề càng cao → đầu ra và đầu vào càng không tương quan. Ngược lại, ngành dịch vụ khách hàng có đầu vào-đầu ra gắn chặt (số giờ bỏ ra quan trọng) → khó làm giàu.
- Các công cụ và đòn bẩy tạo ra sự không tương quan giữa đầu vào và đầu ra — đó là chỗ của cải được tạo ra.
Bán hàng & Tạo dựng — bộ đôi bất khả chiến bại
Tweet: “Nếu bạn muốn trở thành một phần của một công ty công nghệ tuyệt vời, bạn cần có khả năng BÁN HÀNG hoặc TẠO DỰNG. Nếu bạn không làm được một trong hai, hãy học chúng.”
- Học cách bán hàng, học cách tạo dựng. Nếu bạn làm được cả hai, không điều gì có thể cản bước chân bạn.
- Tạo dựng (build) là phạm trù rộng: thiết kế, phát triển, sản xuất, thương mại, vận hành dịch vụ. Mỗi ngành có định nghĩa riêng về “người tạo dựng” — trong công nghệ là CTO/lập trình viên/kỹ sư; trong dịch vụ giặt là thì là người xây dựng & vận hành dịch vụ đó.
- Bán hàng (kinh doanh) cũng rộng: không chỉ bán sản phẩm — mà là tiếp thị, giao tiếp, tuyển dụng, gọi vốn, truyền cảm hứng, quan hệ công chúng (PR).
Tweet: “Kiếm tiền bằng trí óc, không phải bằng thời gian.”
VÍ DỤ 5 CẤP ĐỘ BẤT ĐỘNG SẢN (minh hoạ đòn bẩy tăng dần)
Cùng một lĩnh vực (bất động sản), mỗi cấp độ đòn bẩy ↑, trách nhiệm ↑, kiến thức chuyên biệt ↑:
- Lao động xây sửa nhà — trả 10–20 đô/giờ. Không có đòn bẩy. Chịu trách nhiệm với sếp (không phải khách hàng), không có kiến thức chuyên biệt, lao động chân tay, lương tối thiểu.
- Nhà thầu xây dựng — được trả 50.000 đô/dự án, thuê lao động 15 đô/giờ, giữ phần chênh lệch. Trí tuệ tốt hơn: chịu trách nhiệm về kết quả (thức đêm nếu việc không suôn sẻ), có đòn bẩy nhân công, kiến thức chuyên biệt hơn (tổ chức đội nhóm, xử lý quy định thành phố).
- Chủ đầu tư (nhà đầu tư nhỏ) — mua nhà cũ, phá bỏ, xây lại, bán. Thay vì 50.000 đô, kiếm 1 triệu hoặc nửa triệu đô lợi nhuận. Chấp nhận nhiều rủi ro hơn, nhiều trách nhiệm hơn, nhiều đòn bẩy hơn (huy động vốn), cần nhiều kiến thức chuyên biệt hơn (quy định, thị trường).
- Người quản lý tiền trong quỹ đầu tư bất động sản — có đòn bẩy vốn khổng lồ, giao dịch với nhiều nhà phát triển, mua lượng lớn nhà ở sẵn.
- Người kết hợp TẤT CẢ + công nghệ — hiểu mọi thứ: xây nhà cơ bản, thị trường BĐS vận hành, tuyển thiết kế, lập trình xây sản phẩm, huy động vốn từ VC. Không một cá nhân riêng lẻ nào biết tất cả → tập hợp một đội ngũ với kỹ năng khác nhau, kiến thức chuyên biệt về công nghệ + bất động sản. Trách nhiệm vô cùng lớn (tên tuổi công ty gắn với tất cả). Kết quả: khép lại hành trình bằng một công ty như Trulia, Redfin, Zillow → lợi nhuận hàng tỷ / hàng trăm triệu đô.
Mỗi cấp độ: đòn bẩy ↑, trách nhiệm ↑, kiến thức ↑. Bổ sung đòn bẩy mã lập trình vào tổ hợp đòn bẩy tiền + lao động → tạo ra thứ vĩ đại hơn, tiến gần đến việc sở hữu tất cả lợi ích thay vì chỉ nhận lương. Bắt đầu như nhân viên ăn lương → nỗ lực lên đòn bẩy cao hơn, nhiều kiến thức chuyên biệt & trách nhiệm hơn. Kết hợp qua thời gian dài + lãi kép → giàu có.
Tránh bị hủy hoại (Avoid ruin)
Một điều bạn phải tránh là nguy cơ bị hủy hoại:
- Đừng để đi tù → đừng làm điều gì bất hợp pháp. “Không một lợi ích nào xứng đáng để bạn phải mặc bộ áo liền quần màu cam¹.”
- Tránh xa rủi ro thiệt hại toàn diện — những thứ gây nguy hiểm cho thể chất hoặc tổn thương cơ thể. Phải chăm lo sức khỏe.
- Tránh xa những thứ khiến bạn mất hết vốn liếng, mất hết tiền tiết kiệm. Đừng đánh cược mọi thứ trong một lần.
- Thay vào đó, hãy lý trí chọn lựa những khoản đặt cược lạc quan với tiềm năng lợi ích lớn.
¹ Bộ áo liền quần màu cam: ám chỉ quần áo tù nhân ở Mỹ.
Sơ đồ: “KIẾM TIỀN BẰNG TRÍ ÓC (đường cong tăng vọt) — KHÔNG PHẢI BẰNG THỜI GIAN (đường gần như phẳng).”
Câu để mình mang theo
- Thời nay ranh giới không còn là giàu/nghèo mà là CÓ đòn bẩy vs KHÔNG có đòn bẩy.
- 3 loại đòn bẩy: Nhân công (cũ, tệ nhất) · Vốn (thống trị TK trước) · Code + Media (mới, không cần cho phép, tạo ra tỷ phú mới).
- Code & media làm việc cho mình khi mình ngủ — không cần xin phép ai.
- Kiếm tiền bằng trí óc, không bằng thời gian. Tối ưu tự do & kết quả, không phải lương & số giờ.
- Người có đòn bẩy: phán đoán > chăm chỉ. Lập trình viên 1000x là có thật.
- Nghề đáng theo: đầu vào ↔ đầu ra KHÔNG tương quan (tính sáng tạo cao).
- Học Bán hàng + Tạo dựng → bất khả chiến bại.
- Leo thang 5 cấp độ (như ví dụ BĐS): mỗi bậc đòn bẩy ↑, trách nhiệm ↑, kiến thức ↑.
- Tránh bị hủy hoại: đừng phạm pháp, giữ sức khoẻ, đừng cược tất tay.
Liên kết: 05-von-chu-so-huu · 01-hieu-cach-tao-thinh-vuong · 07-tra-cong-phan-doan